“Ang pagkakasaligan sa Bag-ong Tugon ingon nga tinubdan sa kasaysayan”

Historical Reliability of the New Testament

“Ang pagkakasaligan sa Bag-ong Tugon ingon nga tinubdan sa kasaysayan”

Ni Engr. Ramon Gitamondoc

National President

Catholic Faith Defenders Inc.

Ang pagkakasaligan sa mga sinulat sa Bag-ong Tugon kinahanglan nga sukdon sa samang sukdanan nga gigamit sa pagsukod sa ubang mga basahon sa kasaysayan.  Si C. Sanders sa iyang libro “Introduction to Research in English Literary History (Pasiuna diha sa Pagsusi sa Kasaysayan sa Literaturang Englis)” 1952 naghisgot sa tulo sa sukaranan nga prinsipyo sa historiography kun “syensya sa pagtuki sa mga sinulat sa kasaysayan” nga mao kining mosunod:  1)  Bibliographical test, 2) internal evidence test, ug ang 3) external evidence test.  Atong tukion kon ang Bag-ong Tugon nga bahin sa Kasulatan makapasar ba niini nga mga sukdanan aron maingon nato nga kini kasaligan nga tinubdan sa mga panghitabo sa kasaysayan.

 

I.  Bibliographical Test

 

Ang “Bibliographical test” maoy pagsusi sa paagi sa paghidangat sa mga documento o sinulat.  Sa laing pagkasulti, tungod kay wala na man ang orihinal nga mga documento, unsa ka kasaligan ang mga copya nga atong gihuptan kalabot sa gidaghanon sa mga kopya ug ang gintang sa panahon tali sa orihinal ug sa mga “extant” kun mga nahibilin nga mga kopya.

 

     Si FE Peters “The Harvest of Hellinism” (New York:  Simon and Schuster, 1971) miingon, “kun pinasikad lamang sa tradisyon sa mga manuscripa (MSS), ang mga sinulat nga naglangkob sa Bag-ong Tugon (NT) mao ang kinasagaran nga gikopya ug makaylapon nga gipakaylap nga mga basahon sa kakaraanan.”  Tungod niini, ang kamatinud-anon sa Bag-ong Tugon napasukad diha sa hilabihan kadaghan nga evidensya gikan sa mga manuscripa. 

      Kon iphon ang mga griego nga kopya, ang Bag-ong Tugon napreserbar diha sa mga 5656 ka mga bahin o completo nga manuscripa nga gikopya pinaagig kinamot gikan sa ikaduha ka siglo ngadto na sa ikanapulog lima ka siglo (Geisler Norman L. and William E. Nix, “A General Introduction to the Bible” Chicago, Moody Press, 1968). 

      Dunay kapin sa 5686 nga nasayran nga mga griego nga manuscripa sa Bag-ong Tugon.  Pun-an sa kapin 10,000 nga Latina Vulgata ug dili momenos 9,300 nga ubang mga karaang versions kun hubad, mokabat duol o dili ba kaha sobra sa 25,000 ka mga manuscripa sa Bag-ong Tugon nga ania karon.  Walay laing document sa kakaraanan nga bisan na lang moduol niini nga gidaghanon ug pagpamatuod.  Sa pagtandi, ang Iliad nga sinulat ni Homer maoy sunod, duna lamay 643 ka mga manuscripa nga anaa.  Ang labing karaan nga napreserbar nga sinulat ni Homer masubag sa ikanapulog tulo ka siglo  (Leach Charles, “Our Bible.  How We Got It” Chicago, Moody Press, 1898).

     Ang kahinungdanon sa gidaghanon sa mga manuscripa dili masobrahan sa pagpahimug-at.  Sama sa ubang mga documento sa karaang literatura, wala nay nagpabilin nga mga orihinal nga manuscripa sa Biblia.  Apan tungod sa kadaghan sa mga kopya mahimo ang pagpanday pag-usab sa orihinal uban ang makatarunganon nga kahusto. (Geisler Norman L. and William E. Nix, “A General Introduction to the Bible” Chicago, Moody Press, 1968).

     Si John Warwick Montgomery miingon nga “ang pagka-skeptical kun madudahon sa resulta nga texto sa mga basahon sa Bag-ong Tugon maoy pagtugot sa tanan nga nabantog nga sinulat sa karaang mga panahon sa pagkahanaw ngadto sa kawalaan ug paghikalimot, tungod kay walay documento sa karaang panahon nga gipamatud-an sa kasaligan nga pagpamatuod kay sa Bag-ong Tugon.  (Montgomery John W., “History and Christianity” Downers Groove Ill.:  InterVarsity Press, 1964).

    Mahitungod sa gintang sa panahon tali sa orihinal nga mga manuscripa ug sa nagpabilin nga mga kopya “extant”, si Greenlee miingon, “Ang nailhan nga labing karaan nga MSS sa kinabag-an sa mga nabantog nga mga griego nga tagsulat masubay sa usa ka libo ka tuig o kapin gikan sa pagkamatay sa tagsulat.  Ang gintang sa panahon sa mga latino nga mga tagsulat mas gamay, nga molainlain ngadto sa pinakaubos nga tulo ka gatos ka tuig sama pananglit sa kaso ni Virgil.  Sa laing bahin, mahitungod sa Bag-ong Tugon, ang duha ka mahinungdanon nga mga MSS nasulat sulod sa tulo ka gatos ka tuig gikan sa pagka-kompleto sa Bag-ong Tugon, ug dunay hapit kompleto nga mga basahon sa NT ug daghang pugnit nga mga MSS sa daghang bahin sa NT masubay ngadto sa usa ka gatos ka tuig gikan sa orihinal nga mga sinulat.”  (Greenlee, J. Harold  “Introduction to the New Testament Textual Criticism”  Grand Rapids:  William B. Eerdmans Publishing Company 1977).  Si Greenlee midugang sa pag-ingon, “Tungod kay ang mga “scholars” kun batid sa pagtuon midawat man nga sa kinatibuk-an kasaligan ang mga bantogan sinulat sa karaang panahon bisan kon ang labing karaang MSS nasulat lamang human sa paglabay sa taas nga panahon gikan sa pagsulat sa orihinal ug kasagaran ang gidaghanon sa nagpabilin nga mga MSS diyutay ra, tin-aw nga ang pagka-kasaligan sa texto sa NT sa samang paagi kapamatud-an.

 

AUTHOR

BOOK

DATE WRITTEN

EARLIEST COPIES

TIME GAP

NO. OF COPIES

Homer Iliad 800 BC c. 400 BC c.  400 yrs

643

Herodotus History 480-425 BC c. AD 900 c.  1350 yrs

8

Thucydides History 460-400 BC c. AD 900 c.  1300 yrs

8

Plato   400 BC c. AD 900 c.  1300 yrs

7

Demosthenes   300 BC c. AD 1100 c.  1400 yrs

200

Caesar Gallic Wars 100-44 BC c. AD 900 c.  1000 yrs

10

Livy History of Rome 59 BC-AD 17 c. AD 400, 1000 c.  400, 1000 yrs

1, 19

Tacitus Annals AD 100 c.  AD 1100 c.  1000 yrs

20

Pliny Secundus Natural History AD 61-113 c.  AD 850 c.  750 yrs

7

New Testament   AD 50-100 c.  114 (fragment)

c.  200 (books)

c.  250 (most of NT)

c.  325 (complete NT)

+ 50 yrs

100 yrs

150 yrs

225 yrs

5366

Source:  Geisler Norman L. and William E. Nix, “A General Introduction to the Bible” Chicago, Moody Press, 1968

 

 

Mahinungdanon nga mga Manuscripa sa Bag-ong Tugon

 

Manuscripa Date Content Archive
John Ryland’s MS AD 130 Portions of John John Rylands Library of Manchester, England
Bodmer Papyrus II AD 150-200 Most of John Bodmer Library o fWorld Literature
Chester Beati Papyri AD 200 Major portions of NT C. Beati Musuem in Dublin
Diatessaron (Tatian) AD 160 Collection of the Gospels Distributed
Codex Vaticanus AD 325-350 Nearly all of the Bible Vatican Library
Codex Sinaiticus AD 350 Nearly all of NT, over half of OT British Musuem
Codex Alexandrinus AD 400 Almost the entire Bible British Musuem
Codex Ephraemi AD 400 Majority of NT Bibliotheque Nationale Paris
Codex Bezae AD 450+ Gospel and Acts (Gk and Latin) Cambridge Library
Codex Washingtonensis AD 450 4 Gospels Smithsonian Institution, Washington
Codex Claromontanus AD 500 Pauline Epistles  

   *Factors in determining age: materials used, letter size and form, punctuation, text divisions, ornamentation, color of ink, texture and color of parchment.

 

Ang katukma sa mga manuscripa gilig-on pinaagi sa nagkadaiyang karaang hubad (versions)

 

      Laing kalig-onan nga momatuod sa manuscripa mao ang mga karaang hubad.  Sukad sa kasinugdanan ang kristohanong tinohoan usa ka makaylapon nga pagtuo.  Ang unang mga hubad sa Bag-ong Tugon gihimo sa mga misyonero aron pagtabang sa pagpakaylap sa kristohanong pagtuo ngadto sa katawhan kansang lumad nga pinulongan mao ang Syriac, Latin, o Coptic (Metzger, Bruce M.  The Text of the New Testament: p 30  New York: Oxford University Press 1968). 

 

1)       Syriac Versions (Christian Aramaic)

a)       Syriac Peshitta  AD 150-250

b)       Palestinian Syriac  AD 400-450

c)       Philoxenian AD 508  (Translated by Polycarp)

d)       Harkleian Syriac  AD 616

2)       Latin Versions

a)       African old latin  AD 400

b)       Codex Corbiensis  AD 400-500

c)       Codex Vercellensis  AD 360

d)       Codex Palatinus  AD 500

e)       Latin Vulgate (Jerome)  AD 366-384

3)       Coptic (or Egyptian) Versions

a)       Sahidic  AD 300

b)       Bohairic  AD 400

c)       Middle Egyptian  4th or 5th Cent.

 

4)       Ubang karaang versions

a)       Armenian  AD 400+

b)       Gothic  4th century

c)       Georgian  5th century

d)       Ethiopic   6th century

e)       Nubian   6th century

 

Patristic Quotations of the New Testament

 

Writer Gospels Acts Pauline Epistles General Epistles Revelation Totals
Justin Martyr 268 10 43 6 3 330
Irenaeus 1038 194 499 23 65 1819
Clement (Alex.) 1107 44 1127 207 11 2406
Origen 9231 349 7778 399 165 17992
Tertullian 3822 502 2609 120 205 7258
Hippolytus 734 42 387 27 188 1378
Eusebius 3258 211 1592 88 27 5176
Grand Totals 19368 1352 14035 870 664 36289

*Geisler, Norman L. and William E. Nix.  “A General Introduction to the Bible” Chicago:  Moody Press, 1986.

 

Mahitungod sa pagkutlo nga gihimo sa mga “Church Fathers” gikan sa Bag-ong Tugon, si Bruce Metzger mipahibalo kanato:  “Gawas sa ebidensya sa mga sinulat nga naggikan sa griego nga manuscripa sa Bag-ong Tugon ug sa karaang mga hubad, ang nagtuon sa mga texto makapahimulos sa daghang kutlo sa Kasulatan nga naapil sa mga commentary, sermon, ug uban nga mga sinulat sa mga karaang “Church Fathers.”  Tungod sa gidaghanon niini nga mga pagkutlo, bisag mahanaw pa kanato ang ubang tinubdan sa atong kasayuran sa Bag-ong Tugon, kini sila igo na sa pagpanday pag-usab sa tibuok nga Bag-ong Tugon.”  (Metzger, Bruce M.  “The Text of the New Testament”  p. 86  New York: Oxford University Press 1968)

 

 

II.    Internal Evidence Test

 

Labot niini nga paagi sa pagsukod sa kasaligan sa manuscripa si John Warwick Montgomery misulat nga ang tigsusi sa literatura nagsunod gihapon sa balaod ni Aristotle nga nagkanayon, “ang usa ka documento isipon nga tinuod hangtod nga kapamatud-an nga ang tagsulat nakahimog panagsumpaki o mga dili tukma nga saysay sa mga panghitabo.”  Si Horn nga usa ka tagsulat mipatin-aw niini sa pag-ingon: 

 

Hunahunaa sa makadiyot kon unsa ang gikinahanglan nga pruybahon mahitungod sa usa ka ingog sumpaki (lisod sabton) aron maisip kini nga valido nga argumento batok sa doctrina.  Labing siguro nga dili igo ang ingon og panagsumpaki.  Una, kinahanglan nga sigurohon nato nga nasabtan nato ang pasahe, ang sentido sa paggamit niini sa mga pulong o numero.  Ikaduha, nga atong gihuptan ang tanang matang sa kahibalo nga anaa labot sa nahisgotan.  Ikatulo, nga wala nay laing lamdag nga mahimong ikapatin-aw sa nahisgotan pinaagi sa pagpalambo sa kahibalo, pagsusi sa teksto, archaelogy, ug uban pa.  

 

Ang kalisod sa pagsabot sa kahulogan dili mahimong babag kun objections.   Ang dili masulbad nga mga tanghaga dili sabton nga kasaypanan.  Dili kini paghatag og diyutay nga bili natad sa kalisod sa pagsabot; kini maoy pagbutang niini sa husto nga dapit.  Ang mga lisod sabton kinahanglan nga hinuktukan ug ang mga suliran moagda kanato sa pagpangita sa katin-awan;  apan samtang wala pa nato makab-ot ang igo nga lamdag labot sa isyu nga nahisgotan wala kitay katungod sa pag-afirmar, “Ania ang napamatud-an nga kasaypanan, ang dili malalis nga pagsupak batok sa dili-masayop nga Kasulatan.”  Sayod ang kadaghanan nga ang dili maihap nga mga “objections” hingpit na nga nasulbad niining atong panahon.”  (Horn, Robert M.  “The Book That Speaks for Itself”, pp. 86-87, Downers Grove Ill.:  Intervarsity Press, 1970).

 

Si Dr. Gleason Archer, nga nagtudlo sa taas nga hut-ong sa seminaryo sa kapin sa 30 ka tuig ug nasayod sa kapin sa 30 ka nagkalainlaing pinulongan, ug kasagaran niini mga pinulongan sa panahon sa Daang Tugon gikan sa tunga-tunga nga sidlakang mga dapit mihatag sa iyang testimonio labot sa kawalay panagsumpaki sa Biblia:

Sa akong pagtuon sa giingong mga kasaypanan ug sa giingon nga panagsumpaki  tali sa nasulat sa Biblia ug sa ebidensya nga gipasukad sa linguistics, archaeology, o dili ba kaha syensya, ang akong pagsalig sa pagka-kasaligan sa Kasulatan kanunay nga napamatud-an ug gipalig-on pinaagi sa akong pagkaplag nga hapit ang tanang problema mahitungod sa Kasulatan nga nakaplagan sa tawo, sukad sa karaang panahon hangtod karon, nakabaton og makatagbaw nga kasulbaran pinasikad sa teksto mismo sa Kasulatan, o dili ba kaha pinaagi sa kasayuran gikan sa archaeology.  Ang mga kasayuran nga makuha gikan sa karaang Egyptian, Sumerian, o Akkadian nga mga documento, kining tanan mohaom sa natali sa Kasulatan;  ug ang ebanhelikanhong scholar nga miagi og igo nga pagtuon walay angay nga kahadlokan gikan sa mga argumento sa tigsupak ug hagit sa “humanistic ratioanalists” o tigsaway gikan sa bisan unsang baruganan.  (Archer, Gleason L., Jr.  “Encyclopedia of Bible Difficulties” p. 12  Grand Rapids:  Zondervan, 1982)

 

Ang giingon nga mga sayop sa Kasulatan kasagaran nagsukad sa kapakyas sa pagbantay sa balaod sa pagsabot sa mga karaang sinulat nga mao kining mosunod:

 

1)       The unexplained is not necessarily unexplainable.

2)       Fallible interpretations do not mean fallible revelation.

3)       Understand the context of the passage.

4)       Interpret difficult passages in the light of clear ones.

5)       Don’t base teachings on obscure passages.

6)       The Bible is the Word of God in the words of men.

7)       Just because a report is incomplete does not mean it is false.

8)       New Testament citations of the Old Testament need not always be exact.

9)       The Bible does not necessarily approve of all it records.

10)   The Bible uses non-technical, everyday language.

11)   The Bible may use both exact as well as round numbers.

12)   The Bible uses different literary device.

13)   An error in a copy does not equate to an error in the original.

14)   General statements don’t necessarily mean universal promises.

15)   There is a progress in God’s revelation in the OT to the NT.

 

Migamit ba ang tagsulat sa primarya nga mga tinubdan?

 

Ang mga magsusulat sa Bag-ong Tugon nakasaksi sa mga panghitabo o dili ba kaha ilang nakuha ang ilang taho gikan niadtong kasaligan uga nakasaksi gayod.  Ang mga libro sa Bag-ong Tugon mihimo sa mosunod nga pag-angkon:

 

        Luc 1:1-3:  “Daghan ang nangako pagsulat ug taho bahin sa mga hitabo sa atong katilingban.  Gisulat nila ang gitaho kanato niadtong nakakita gayod niining mga butanga sukad sa sinugdan ug nagsangyaw sa mensahe.  Busa, halangdon nga Teofilo, tungod kay nakatuon man ako pag-ayo niining tanan sukad sa sinugdan, gihunahuna ko nga angay kining sulaton sa maayong pagkahan-ay alang kanimo.”

        2 Ped 1:16  “Kay wala namo ipasikad sa tinumo-tumong mga sugilanon ang among pagsangyaw kaninyo mahitungod sa gamhanang pag-anhi sa atong Ginoong Jesu-Cristo.  Kami mismo nakakita sa iyang pagkahalangdon.”

        Buh 2:22 “Mga taga-Israel, pamati kamo!  Si Jesus nga Nasaretnon, sa ka tawo kansang diosnong bulohaton sa matin-aw gipadayag kaninyo pinaagi sa mga milagro ug sa mga katingalahang butang, ug mga ilhanan nga gibuhat sa Dios pinaagi kaniya.  Kamo mismo nasayod niini, kay dinhi man kini mahitabo.”

        Jn 19:35  “Ang tawo nga nakakita niining hitaboa nagmatuod niini aron manuo usab kamo.  Tinuod ug kasaligan ang iyang gisulti, ug nahibalo siya nga nagsulti siya sa tinuod.”

        Luc 3:1-2  “Ika-15 ka tuig kadto sa pagmando ni Emperador Tiberio; si Poncio Pilato maoy gobernador sa Judea, si Herodes maoy nagmando sa Galilea, ug si Felipe nga iyang igsoon maoy pangulo sa kayutaan sa Iturea ug sa Trakonite; si Lisanias maoy namunoan sa Abilena, ug si Anas ug si Caifas maoy mga pangulong pari…”

        Buh 26:25-26  Apan si Pablo mitubag:  “Wala ako mabuang kamahalan!  Ang akong gisulti matuod ug matarong.  Hari Agripa!  Nagsulti ako kanimo sa walay lipodlipod kay nasayod ka man niining mga butanga.  Siguro ako nga nasayran mo kining tanan, kay wala man kini mahitabo sa tago.”

 

    Si F.F. Bruce, kanhi professor sa Biblical Criticism ug Exegesis sa University of Manchester miingon, labot sa unang tinubdan sa mga nasulat sa Bag-ong Tugon:

    Ang unang magsasangyaw sa ebanghelyo nasayod sa bili… sa testimonio niadtong nakakita gayod, ug midangop ngadto niini sa matag karon ug unya.  “Mga saksi kami niining mga butanga,” mao ang ilang kanunay ug masaligon nga pag-angkon.  Ug dili ingon niini kasayon sama sa gihunahuna sa ubang tagsulat sa pag-imbento sa mga pulong ug buhat ni Jesus niadtong unang mga katuigan, tungod kay daghan sa iyang mga tinun-an buhi pa, ug makahimo paghinumdom sa unsay nahitabo ug wala mahitabo.

   Dili lamang mga mahigalaon nga saksi ang gikatagbo sa unang mga magsasangyaw;  anaa usab ang uban nga dili maayo ang tumong nga nasayod sa mahinungdanong panghitabo sa buhat ug kamatayon ni Jesus.  Ang mga tinun-an dili makatugot sa dili tukma nga pagsaysay (labaw na sa tinuyoan nga pag-usab sa panghitabo) nga mahimong ipamatuod nga bakak niadtong malipay sa paghimo niini.  Sa laing bahin, usa sa lig-on nga punto sa pagwali sa mga apostoles mao ang masaligon nga pag-apelar sa kahibalo sa mga naminaw bahin sa mga panghitabo;  dili lamang nga sila miingon, “kami mga saksi niining mga butanga” kondili “Kamo mismo nasayod niini, kay dinhi man kini mahitabo.”  Kon duna pay gihimo nga pagtuis sa mga panghitabo, ang presensya sa mga kaaway nga testigo mobadlong unta kanila.  (Bruce, F.F. “The New Testament Documents:  Are They Reliable?”  Downers Grove; Ill.; Intervarsity Press, 1964).

 

Mga tuig sa pagsulat sa mga basahon sa Bag-ong Tugon

Basahon Conservative Dating Liberal Dating
Paul’s letters AD 50-66 (Hiebert) AD 50-100  (Kummel)
Matthew AD 70-80  (Harrison) AD 80-100  (Kummel)
Mark AD 50-60  (Harnak)

AD 58-65  (T.W. Manson)

AD 70  (Kummel)
Luke Early 60s AD 70-90  (Kummel)
John AD 80-100 AD 170  (Baur)

AD 90-100 (Kummel)

*  Werner George Kummel  “Introduction to the New Testament” Abingdon Press, 1973

 

 

III.    External Evidence Test

 

“Ang ubang mga documento sa kasaysayan mimatuod ba o mipanghimakak sa nasulat sa Bag-ong Tugon?”  Unsa may laing mga referencia, gawas sa documento nga gituki, ang momatuod sa katukma, pagka-kasaligan, ug katinuod niini?

 

Dugang ebidensya pinasikad sa mga karaang kristohanong tagsulat

 

     Si Eusebius, sa iyang Ecclesiastical History III. 39, mipreserbar sa mga sinulat ni Papias, obispo sa Heirapolis (AD 130), diin si Papias mitali sa panultihon sa “Pangulo” (Juan apostol):

Ang Pangulo kanunay usab nga mosulti niini:  “Si Marcos, nga mao ang tighubad ni Pedro, miayo pagsulat sa tanan nga iyang (Pedro) gihisgotan, sa mga panultihon o buhat ni Cristo, hinuon, wala niya isulat sa unsay nag-una ug nagsunod.  Tungod kay siya wala man makapaminaw ni makauban sa Ginoo; apan sama sa akong gisulti, siya nakig-uban ni Pedro, kinsa mipahaom sa iyang panudlo agad sa panginahanglan, apan dili ingon og naghimo siya pagtigom sa mga panultihon sa Ginoo.  Busa si Marcos, sa walay sipyat, misulat niini nga paagi, sa mga butang nga gihisgotan ni Pedro;  ug iyang giampingan pag-ayo sa walay usa nga masayloan sa iyang nadungog, ug sa dili pagdugang ug bakak nga pamahayag.”  

 

    Si Irenaeus, Obispo sa Lyons (AD 180), kinsa nahimong tinun-an ni Policarpio (Obispo sa Smyrna; nga gimartir sa tuig AD 156, nagkinabuhi nga kristyanon sulod sa 86 ka tuig, ug tinun-an ni San Juan Apostol).  Siya nagsulat:  “Hilabihan kalig-on ang gibarogan sa mga Ebanghelyo, nga bisan ang mga erehes (mibulag sa pagtuo) mismo nagsaksi alang kanila, ug, pinasukad niini (nga mga documento), ang matag usa kanila nagtinguha sa pagpabarog sa ilang tagsatagsa nga doctrina”  (Against Heresies III).

 

    Si Clemente nga taga-Roma (AD 95) migamit sa Kasulatan ingon nga kasaligan ug matuod nga tinubdan.

 

    Si Ignatius (AD 70-110), Obispo sa Antioch, namartir tungod sa iyang pagtuo kang Cristo.  Nakaila siya sa tanang nga apostoles ug nahimo siya nga tinun-an ni Juan Apostol.  Si Ignatius mipakita sa iyang pag-ila sa pagka-kasaligan sa Kasulatan pinaagi sa iyang pagsukad sa iyang pagtuo niini.  Naghupot siya sa igong materyales ug testigos sa pagmatuod sa pagka-kasaligan sa Kasulatan.

 

    Si Polycarpio (AD 70-156), nahimong tinun-an ni Juan Apostol nga miatubang sa pagkamartir sa panuigon nga 86 anyos tungod sa iyang debosyon kang Cristo ug sa Kasulatan. 

 

     Si Tatian (AD 170) mihan-ay sa Kasulatan ngadto sa gitawag og “Diatessaron” (Kahusay sa mga Ebanghelyo).

 

 

Karaang konpirmasyon sa Bag-ong Tugon gikan sa mga dili-Kristyano

 

Ang mga tigsupak sa Kasulatan mopasangil nga ang Bag-ong Tugon dili kasaligan tungod kay ang nagsulat niini mga tinun-an man ni Jesus o dili ba kaha mga nagsunod nga mga kristohanon.  Ilang ipasabot nga walay paghisgot kang Jesus o sa Bag-ong Tugon nga mga panghitabo diha sa mga dili-kristyano nga mga tinubdan.  Dili lamang kay kini nga mga pasangil bakak, kondili, matod ni Geisler:

 

Ang pagsupak nga ang mga sinulat dunay gidapigan naglambigit sa usa ka mahinungdanon apan sayop nga panghunahuna nga ang mga saksi dili kasaligan kon kini sila suod kaniya kinsa ilang gitestigohan.  Kini tin-aw nga usa ka sayop nga baroganan.  Ang nabuhi niadtong pagpamatay sa mga Judio haduol sa mga panghitabo nga ilang gisaysay ngadto sa kalibotan.  Kini naghatag kanila sa labing maayong kahimtang sa pagkasayod sa tinuod nga panghitabo.  Didto sila, ug kadto nahitabo kanila.  Kini magamit usab diha sa pagtestigo sa hukmanan niya nga nakalikay sa tuyo sa pagpatay… Ang mga saksi sa Bag-ong Tugon dili mahimong isalindot tungod sa katarungan nga sila haduol sa panghitabo nga ilang gisaysay… Tungod kay ang mga saksi sa Bag-ong Tugon mao lamang ang mga saksi ug dungan nga nagpamatuod kang Jesus, usa ka sayop ang pagtumong ngadto sa dili-kristohanon nga mga tinubdan.  Bisan pa niini, makatabang ang pagsusi kon unsa ang mga ebidensya ang mo-confirmar kang Jesus gawas sa Bag-ong Tugon.  (Geisler Norman L. “Baker Encyclopedia of Christain Apologetics” p 381 Grand Rapids: Baker, 1998)

 

Si Tacitus, (1st Cent. Roman Historian) miasoy sa dakong sunog sa Roma, diin pipila mibasol kang Emperador Nero:

Pagsunod niini, aron pagwagtang sa maong balita, si Nero mipasangil sa salaod ug mipahamtang sa labing makalilisang nga pag-paantos sa usa ka grupo nga gikasilagan tungod sa ilang mga panamastamas, nga gitawag og kristyanos sa katawhan.  Si Christus, nga maoy gigikanan niini nga ngalan, gipaantos sa labing bug-at nga silot sa panahon sa pagmando ni Tiberius sa mga kamot sa usa sa atong mga procurador, si Pontio Pilato, ug usa ka makadaut nga patuotuo, nga napugngan sa makadiyot, apan mikaylap pagbalik dili lamang sa Judea, ang unang gigikanan niini nga kadautan, kondili bisan gani sa Roma, diin ang tanang ngil-ad ug makauulaw nga mga butang sa kalibotan nagsukad ug gipakaylap.  (Tacitus, Annals, 15.44)

 

 

Si Suetonius mao ang una nga secretaryo ni Emperor Hadrian (nagmando AD 117-138).  Iyang gi-confirmar ang gisulat sa Buh 18:2 nga si Claudius mimando sa tanang Judio (apil kanila si Pricila ug Aquila) sa pagbiya sa Roma sa tuig AD 49. 

“Tungod kay ang mga Judio kanunay man nga mihimog kasamok ubos sa pag-instigar sa ginganlag Chrestus, siya mipalayas kanila gikan sa Roma (Suetonius, Life of Claudius, 25.4)

 

Si Josephus (AD 27-100) usa ka pariseo ug Jewish historian, apan mialagad ubos sa Romanhong kagamhanan.  Dugang sa iyang autobiography, siya mihimo og duha ka dagkong sinulat, Jewish Wars (AD 77-78) ug Antiquities of the Jews (AD 94).  Siya usab mihimo sa dili kaayo dako nga sulat Against Apion.  Siya mihimo ug daghang pamahayag nga nagmatuod, mahimong sa kinatibuk-an o sa usa ka gamay nga detalye, mahitungod sa Daang ug Bag-ong Tugon nga nagtali sa tinuod nga panghitabo sa kasaysayan.  (Mahitungod kang Santiago nga igsoon ni Jesus, AJ, 20.9.1,  Pagpatay kang Juan Bautista, AJ 18.5.2,  Mahitungod kang Jesus, AJ 18.3.3).

 

Si Thallus nagsulat sa tuig AD 52.  Walay usa sa iyang nga sinulat ang nagpabilin karon, hinuon laing tagsulat si Julius Africanus mikutlo gikan sa sinulat ni Thallus kabahin sa kangitngit nga nahitabo atol sa paglansang kang Jesus.

“Sa tibuok kalibotan dihay mikuyanap nga makalilisang nga kangitngit, ug ang mga bato nasiak gumikan sa linog, ug daghang mga dapit sa Judea ug ubang mga distrito ang nangatumpag.  Kini nga kangitngit si Thallus, sa ikatulong basahon sa iyang History, mitawag, ug alang kanako sa walay igong kapasikaran, nga eclipse sa adlaw”  (Julius Africanus, Chronography, 18.1).

 

Si Pliny the Younger usa ka romanhong tagsulat ug tigdumala.  Sa iyang sulat ngadto ni Emperador Trajan (AD 112), iyang gihulagway ang gihimo sa unang mga kristyanos diha sa ilang pagsimba:

“Ilang nabatasan ang pagtigom atol sa usa ka adlaw nga naandan sa dili ba ang pagsubang sa adlaw, ug sila nag-awit diha sa nag-ilis-ilis nga mga pasahe sa hymno ngadto ni Cristo, ingon og ngadto sa usa ka dios, ug mibugkos sa ilang kaugalingon pinaagi sa usa ka solemne nga panaad, sa dili pagbuhat ug dautan, sa dili pagbuhat og pangilad, pangawat o pagpanapaw, sa dili paghimong bakak sa ilang pulong, o sa paglimod sa usa ka pagsalig sa higayon nga sila ipatawag aron pagbutyag niini;  tapos niini ilang custombre nga sila mamauli, ug unya magtigom pag-usab aron sa pag-ambit sa pagpangaon…” (Pliny the Younger, L, 10:96).

 

Ang Talmud (70-200 AD) nga sinulat naghisgot ni Jesus diha sa kasaysayan:

“Sa pangilin sa pagsaylo si Yeshu gibitay.  Sulod sa 40 ka adlaw sa wala pa ang pagbitay, usa ka mensahero ang nagpahibalo, ‘Siya pagabatoon tungod sa iyang paghimog salamangka ug pag-agda sa Israel sa pagtalikod sa pagtuo.  Kinsa kadtong dunay ikasulti dapig kaniya pagawsa siya ug papanalipda alang kaniya.’  Apan tungod kay wala may gipabarog aron paglaban kaniya siya gibiya sa pangilin sa pagsaylo”  (Babylonian Talmud).

 

Si Lucian nga taga-Samosata (2nd Cent) usa ka griegong tigsulat kansang mga sinulat mga pagbiaybiay sa kristyanidad.

“Ang mga kristyanos, nasayod kamo, nagsimba og usa ka tawo hangtod karon–kadtong naila nga personalidad nga maoy nagmugna sa ilang bag-ong mga rito, ug gilansang tungod niini… Busa inyong nakita, kining wala magiyahi nga mga binuhat magsugod sa baruganan nga sila dili mamatay hangtod sa hangtod, nga mosaysay sa ilang pagyam-id sa kamatayon ug kinabubut-on nga pagtahan sa kaugalingon nga sagad makita diha kanila; ug gitudlo kanila sa ilang orighinal nga tighatag sa balaod nga sila managsoon, sugod sa ilang pagkakabig, ug sa ilang pagsalikway sa mga dios nga griego, ug pagsimba sa gilansang nga magtutudlo, ug magpuyo subay sa iyang mga balaod.  Kining tanang nagkinahanglan og igong pagtuo, ug misangpot kini sa ilang pagsalikway sa tanang kalibotanong bahandi, ug nag-isip niini nga gipanay-iya sa tanan” (Lucian of Samosata, DP, 11-13).

 

Si Dr. Geisler misumada sa pag-ingon:

                Ang primarya nga tinubdan mahitungod sa kinabuhi ni Cristo mao ang 4 ka mga ebanghelyo.  Sa laing bahin dunay igong pagpamatuod gikan sa dili-kristyanos nga mga tinubdan nga modason ug molig-on sa mga nasulat sa Ebanghelyo.  Kining sagad nga naggikan sa griego, romanhon, judio, ug samaritano nga mga tinubdan sa unang siglo.  Sila nagpahibalo kanata niining mosunod:

1)       Si Jesus taga-Nasaret.

2)       Siya nagpuyo ug maalamon ug dalaygon nga kinabuhi.

3)       Siya gilansang didto sa Palestina ubos sa sugo ni Poncio Pilato sa panahon sa pagmando ni Tiberius sa panahon sa pangilin sa pagsaylo, ug giisip nga hari sa mga judio.

4)       Siya gituhoan sa iyang mga tinun-an nga nabanhaw sa ikatulo nga adlaw.

5)       Ang iyang mga kaaway miila nga siya naghimog kahibulongan kun salamangka.

6)       Ang iyang mga tinun-an kusog nga midaghan, ug miabot sa Roma.

7)       Ang iyang mga tinun-an misalikway sa polytheismo, nagkinabuhi sa pagkamatarong, ug nagsimba kang Cristo isip Dios.

Mao kini ang gihulagway labot kang Cristo diha sa Bag-ong Tugon.

 

Evidence from Archaeology

 

                Ang archaeology kun syensya sa pagtuon sa nahibilin sa karaang civilisasyon naghatag og dugang pagmatuod sa Kasulatan.

 

Si Nelson Glueck, ang naila nga Jewish archaeologist, misulat: “Mahimo ang pag-ingon sa walay duhaduha nga walay pay kaplag sa archaeologiya nga mipanghimakak sa nasulat sa Kasulatan.”  Siya mipadayon sa iyang pamahayag, “ang dili hapit katuhoan nga panumdoman sa kasaysayan diha sa Kasulatan, ug labi na gyod kon kini gilig-on pinaagi sa diskubre sa archaeologiya” (Glueck Nelson, “Rivers in the Desert:  History of Negev” p. 31 New York:  Farrar, Straus, and Cadahy, 1959).

 

Si WF Albright midugang:  “Ang hilabihan nga pagduda nga gipakita alang sa Biblia sa mga dagkong tunghaan sa ika-18 ug ika-19th nga siglo, kansang kinaiya motungha matag karon ug unya, sa hinayhinay napamatud-an nga walay igong katarungan.  Ang sunodsunod nga pagdiskubre nagpabarog sa ka-insakto sa daghang detalye, ug mihatod sa mas dako nga pag-ila sa kabililhon sa Biblia isip tinubdan sa kahibalo sa kasaysayan” (Albright W.F. “The Archaelogy of Palestine” p. 127, 128 rev. Baltimore: Penguin Books, 1960).

 

Si Millar Burrows, Yale Archaeologist, mipahayag:  “Sa kinatibuk-an, ang buhat sa archaeologiya sa walay lalis nagpalig-on sa pagsalig sa pagka-kasaligan sa nasulat sa Kasulatan.  Daghan sa archaeologists nga ang ilang pagtahod sa Biblia misamot pinaagi sa ilang kasinatian sa nakawtan didto sa Palestina… Sa kinatibuk-an ang maong mga ebidensya nga napalgan sa archaeologiya, labi sa dugang ug mas karaan nga mga manuscripa sa mga libro sa Biblia, mipalig-on sa atong pagsalig sa kasibo diin ang mga sinulat nahipasa latas sa mga katuigan” (Burrows Millar, “What Mean These Stones?” New York:  Meridian Books, 1957).

 

Si Sir William Ramsay giila nga usa sa labing bantogan nga archaeologists sa tibuok kalibotan.  Nagtungha siya didto sa German historical school sa tungatunga sa ika-19 ka siglo.  Tungod niini siya nagtuo, nga ang basahon sa mga Buhat sa mga Apostoles namugna ra sa tungatunga sa ika-2 ka siglo.  Sa iyang pagsusi aron paghimo ug “topographical study” sa Asia Minor, napugos siya sa pag-konsulta sa mga sinulat ni San Lucas.  Tungod niini napugos siya sa pag-usab sa iyang gituhoan tungod sa dili malalis nga kalig-onan nga iyang nakat-onan sa iyang  pagsusi.  (Ramsay, William, “St.Paul the Traveler and the Roman Citizen” Grand Rapids: Baker Book House, 1962).

 

New Testament Examples

 

Obj 1:  Dunay higayon nga gituhoan nga nasayop si San Lucas sa pagsaysay sa panghitabo labot sa pagkatawo ni Jesus (Luc 2:1-3).  Ang mga tigsaway miingon nga walay nahitabo nga census, nga si Quirinus dili mao ang gobernador sa Syria niadtong panahona, ug nga ang matag usa wala papaulia sa ilang lungsod.  (Elder John, Prophets, Idols, and Diggers.  New York:  Bobbs Merrill Co., 1960).  Tubag:  Una, ang archaeologiya nagmatuod nga ang mga Romanhon dunay ‘regular’ nga pagpanglista sa tigbayad og buhis ug gihimo nila ang census matag 14 ka tuig. Kini nga pamaagi gisugdan ubos ni Augustus ug unang gihimo sa mga tuig 23-22 BC o sa 9-8 BC.  Ang naulahi mao ang gihisgotan ni San Lucas.   Ikaduha, dunay napalgan nga ‘inscription’ sa Antioch nga si Quirinus nahimong gobernador sa Syria sa mga tuig 7 BC ug sa ikaduhang higayon sa mga tuig 6 AD (Josephus).  Ikatulo, dunay papyrus didto sa Ehipto nga naghatag og ‘direction’ labot sa pagpanghimo og census nga nagmando sa tanang lumulupyo sa pagpauli sa ilang lungsod.  Dunay possibilidad nga ang gipasabot ni San Lucas mao nga ang census gihimo sa tibuok emperyo sa lainlaing panahon, ug si Augustus maoy nagpasiugda niini.  Ang pagsenso sa panahon ni Herodes maoy motukma sa pagkatawo ni Jesus.  Gihisgotan usab ni San Lucas ang ulahi nga pagsenso nga gihimo ni Quirinus sa AD 6 (Buh 5:37).

 

Obj 2.  Ang mga archaeologists kanhi nagtuo nga nasayop si Lucas sa pag-ingon nga ang Listra ug Derbe anaa sa Lyconia, ug ang Iconium wala (Buh 14:6).  Ilang gipasukad ang ilang pagtuo sa sinulat ni Cicero nga naghisgot nga ang Iconium anaa sa Lyconia.  Tubag:  Sa tuig 1910 si Sir William Ramsay nakakaplag og monumento nga nagmatuod nga ang Iconium usa ka siyudad sa Phrygia.  Ang mga nagsunod nga discubre miconfirmar niini.  (Free, Joseph P.  “Archaeology and Bible History” p. 317 Wheaton: Scripture Press, 1950).

 

Obj 3.  Si San Lucas naghisgot kang Lysanias, ang Tetrach sa Abilene nga nagmando sa Syria ug Palestina sa pagsugod pagwali ni Juan Bautista sa AD 27 (Luc 3:1).  Ang bugtong Lysanias nga nailhan sa mga historians mao kadtong gipatay sa 36 BC.   Tubag:  Usa ka inscription nga napalgan didto sa Abila duol sa Damascus naghisgot kang “Freedman of Lysanias the Tetrach,” sa mga tuig AD 14-29 (Bruce F.F. “Archaeological Confirmation of the New Testament” Grand Rapids: Baker Book House 1969).

 

Obj 4.  Si San Pablo naghisgot sa treasurero sa syudad nga si Erastus (Rom 16:23).  Tubag:  Sa nakawtan sa Corinto sa tuig 1929, usa ka agianan ang nakaplagan nga dunay inscription:  “Erastus, curator of public buildings, laid this pavement at his own expense.”  Matod ni Bruce, ang maong dalan possible nga gitudkod sa unang siglo, ug ang tawo nga nag-donar ug ang gihisgotan ni Pablo mao ra.  (Bruce F.F. “The New Testament Documents:  Are They Reliable?” Downers Grove Ill., InterVarsity Press, 1964).

 

 

One thought on ““Ang pagkakasaligan sa Bag-ong Tugon ingon nga tinubdan sa kasaysayan”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This blog is kept spam free by WP-SpamFree.